Bharatiyagnyanparamparayam Karmasiddhantasya Svarupam Darshanikavishleshananch

Title: Bharatiyagnyanparamparayam Karmasiddhantasya Svarupam Darshanikavishleshananch Download

Author’s : Dr. Devendrasinha Rajputah

Date of Publication (ONLINE) :-23-12-2025
DOI :-10.71037/gyanvividha.v2i4.67

Online Publication Certificate No. :- GV/607

cite this article:
Rajputah Dr. Devendrasinha. ”Bharatiyagnyanparamparayam Karmasiddhantasya Svarupam Darshanikavishleshananch”, Published in GYANVIVIDHA, ISSN: 3048-4537(O) & 3049-2327 (P), Volume-2 | Issue- 4, Oct.-Dec., 2025, Page No. :-484-490. URL: https://journal.gyanvividha.com/wp-content/uploads/2026/09/DR.-Devendr-singh-rajput-Gyanvividha-vol-2-Issue-4-Oct-Dec.2025-pp-484-490.pdf

Abstract :  भारतीयज्ञानपरम्परा विश्वस्य प्राचीनतमा समृद्धा च ज्ञानपरम्परा अस्ति, यत्र मानवजीवनस्य स्वरूपं, तस्य प्रयोजनं, आचारः, नैतिकता, ज्ञानं, कर्म च गम्भीरतया विविच्यते। अस्यां परम्परायां कर्मसिद्धान्तः मानवजीवनस्य नैतिक-दर्शनस्य च महत्त्वपूर्णः आधारः परिगण्यते। कर्मसिद्धान्तस्य मूलभावना एषा अस्ति यत् मनुष्यस्य प्रत्येकं कर्म तस्य जीवनस्य स्वरूपे, कर्मफले, संस्कारेषु च प्रभावं जनयति। अतः कर्म केवलं बाह्यक्रियामात्रं न, अपितु कर्तुः सङ्कल्पेन, प्रयोजनेन, नैतिकमूल्यैः च सम्बद्धा प्रक्रिया अस्ति। अस्मिन् शोधकार्ये भारतीयज्ञानपरम्परायां प्रतिपादितस्य कर्मसिद्धान्तस्य दार्शनिकं विश्लेषणात्मकञ्च अध्ययनम् क्रियते। वैदिकसाहित्ये, उपनिषत्सु, महाभारते, भगवद्गीतायां च कर्मसम्बद्धानां विचाराणां विवेचनपूर्वकं परीक्षणं विधीयते। विशेषतः कर्म, कर्मफल, कर्तृत्वभावना, पुनर्जन्म, नैतिक-उत्तरदायित्वं तथा मोक्षः इत्येतेषां परस्परसंबन्धानां दार्शनिकदृष्ट्या विश्लेषणं क्रियते। भगवद्गीतायां प्रतिपादितस्य निष्कामकर्मयोगस्य, उपनिषदां कर्म-ज्ञानसम्बन्धस्य तथा भारतीयदर्शनपरम्परायां कर्मणः विविधस्वरूपस्य तुलनात्मकदृष्ट्या परीक्षणमपि अस्य अध्ययनस्य प्रमुखो भागः अस्ति। अस्य शोधस्य माध्यमेन कर्मसिद्धान्तस्य केवलं आध्यात्मिकं धार्मिकं वा स्वरूपं न, अपितु तस्य नैतिकं, सामाजिकं, दार्शनिकं तथा मानवीयं महत्त्वम् अपि प्रकाशयितुं प्रयत्नः क्रियते। भारतीयज्ञानपरम्परायाः दृष्ट्या कर्म मनुष्यस्य स्वातन्त्र्यं, उत्तरदायित्वं, आचारशुद्धिं तथा आत्मोन्नतिं प्रभावितुं शक्नोति। अतः कर्मसिद्धान्तः भारतीयदर्शनस्य एकः मूलभूतः सिद्धान्तः भूत्वा अद्यतनजीवनेऽपि नैतिकमूल्यानां, कर्तव्यबोधस्य तथा उत्तरदायित्वचेतनायाः विकासे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति।

Keywords : भारतीयज्ञानपरम्परा, कर्मसिद्धान्तः, कर्म, कर्मफलम्, निष्कामकर्म, पुनर्जन्म, नैतिकता, मोक्षः, भारतीयदर्शनम् ।

Publication Details:

Journal : GYANVIVIDHA (ज्ञानविविधा)

ISSN : 3048-4537 (Online)

3049-2327 (Print)

Published In : Volume-2 | Issue-4, Oct.-Dec., 2025

Page Number(s) : 484-490

Publisher Name :

 Mrs Anubha Chaudhary | https://journal.gyanvividha.com | E-ISSN 3048-4537 | P-ISSN 3049-2327